Ya­şa­sın Res­pub­li­ka! Yaşasın Azad­lıq! Bir Döv­lət və Bir Mil­lət!

6 Sentyabr 2005

“Platforma” Qrupunun

razılaşdırdığı layihə

Azadlıq Blokunun Seçki Platforması

Bir Dövlət, Bir Millət

“Azad­lıq blo­ku” – 2005-ci ilin par­la­ment seç­ki­lə­rin­də qə­lə­bə qa­zan­maq üçün de­mok­ra­tik par­ti­ya­la­rın qüv­və­lə­ri­nin bir­ləş­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə ya­ra­dıl­mış seç­ki blo­ku­dur. ”Azad­lıq blo­ku­”na ADP, AXCP, Mü­sa­vat par­ti­ya­la­rı da­xil­dir. Bun­dan əla­və, öl­kə­də əsas­lı de­mok­ra­tik də­yi­şik­lik­lə­rin zə­ru­ri­li­yi ba­rə­də “Azad­lıq blo­ku­”nun si­ya­si möv­qe­yi­ni dəs­tək­lə­yən ziyalılar, ic­ti­mai xa­dim­lər və si­ya­sət­çi­lər də bu blo­kda fər­di qay­da­da bir­lə­şib. Blok dövlətimizin Konstitusiya, İqtisadi və sosial islahatlarına dair çoxsaylı geniş və hərtərəfli proqramlar işləyib hazırlayıb. Bu platforma həmin proqramlarda təsbit edilən əsas ideya və yanaşmaları əks etdirir.

Əziz Həm­və­tən­lər!

Möv­cud re­ji­min 12 il­lik ha­ki­miy­yə­ti döv­rün­də Azər­bay­can bir­par­ti­ya­lı, rüş­vət­xor dik­ta­tu­ra­ya çev­ri­lib. Be­lə şə­ra­it­də yal­nız na­mus, vicdan və ləyaqət his­si­ni itir­dik­dən son­ra di­lsiz-ağız­sız məx­luq ki­mi ya­şa­maq müm­kün­dür. Bə­zən isə heç bu da kö­mək et­mir.

Bu gün mil­lə­ti­miz iki­yə bö­lü­nüb. Bu gün­kü Azər­bay­can – “Bir Döv­lət, iki Mil­lət­dir!”­ Biz bi­rin­ci və ikin­ci növ adam­la­ra bö­lün­mü­şük: öl­kə­ni ələ ke­çi­rmiş bir ovuc pul və hakimiyyət hərisi və bö­yük ək­sə­riy­yət olan biz­lər – haq­sız-hü­quq­suz, im­kan­sız və gə­lə­cə­yə ümid­siz in­san­lar. Bi­rin­ci­lər öl­kə­ni ta­la­ma­ğa, və­tən­daş­la­rı al­çalt­ma­ğa da­vam edir. Niy­yət­lə­ri – bi­zi kö­lə et­mək­dir, öv­lad­la­rı­mı­zı isə, gə­lə­cək­də on­la­rın öv­lad­la­rı­nın kö­lə­lə­ri­nə çe­vir­mək­di.

On­lar de­yir­lər ki, bi­zim xal­qı baş­qa cür ida­rə et­mək müm­kün de­yil; de­yir­lər ki, biz bu­na da şü­kür et­mə­li­yik; de­yir­lər ki, qur­duq­la­rı “ölü sa­bit­lik” re­ji­mi xal­qı­mı­za xoş­bəxt­lik gə­ti­rir, öl­kə­miz isə doğ­ru yol­la in­ki­şaf edir...

Son bir ne­çə il­də bu re­jim xal­qı­mı­zı və bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­ti inan­dır­maq is­tə­yir­di ki, o bir az­dan bə­zi de­mok­ra­tik is­la­hat­lar hə­ya­ta ke­çi­rə­cək – rüş­və­ti yı­ğış­dı­ra­caq, əda­lət gə­ti­rə­cək, in­san­la­rı ağ gü­nə çı­xa­ra­caq­dır. Gör­mə­dik. Ay­dın­dır, ni­yə! Axı hər bir de­mok­ra­tik is­la­hat on­la­rın ağa­lı­ğı­na xə­ləl gə­ti­rə­cək. Bu re­jim kor­rup­si­ya ilə mü­ba­ri­zə apa­ra bil­məz, çün­ki o kor­rup­si­ya üs­tün­də qu­ru­lub. Bu re­jim bi­zim prob­lem­lə­ri həll edə bil­məz, çün­ki bu prob­lem­lə­ri re­ji­min özü yaradıb. Biz ha­mı­mız bu­na, son 12 il­də əmin ol­duq. Bu dövr­də biz bir döv­lət­də iki mil­lət ki­mi ya­şa­dıq; on­lar ora­da – yu­xa­rı­da, biz isə bu­ra­da – aşa­ğı­da! Və on­lar is­tə­yir­lər ki, bu və­ziy­yət əbə­di da­vam et­sin...

Am­ma biz bu mil­li fa­ci­ə­yə son qoymalıyıq. Bu fa­ci­ə­ni yal­nız biz yox, bü­tün dün­ya gö­rür. Bü­tün dün­ya­da bu fa­ciə haq­da söh­bət­lər ge­dir, han­sı bey­nəl­xalq hesabata baxsaq Azərbaycanı orada biabırçı ölkələr yanında gö­rə­cə­yik. Mil­li qü­ru­ru­muz üçün bun­dan bö­yük təh­qir ola bi­lər­mi? Biz in­san­la­rın lə­ya­qə­ti­ni qo­ru­maq, on­la­rın tap­dan­mış haq­la­rı­nı öz­lə­ri­nə qay­tar­maq və döv­lə­ti­mi­zin bey­nəl­xalq nü­fu­zu­nun bər­pa­sı­na na­il ol­maq üçün bir­ləş­mə­li­yik.

Ha­mı­ya ay­dın ol­ma­lı­dır ki, iki­yə bö­lün­müş mil­lət nə da­xi­li, nə də xa­ri­ci böh­ran­la­ra tab gə­ti­rə bil­məz. Biz xal­qı­mı­zın bir­li­yi­ni bər­pa et­mək fik­rin­də­yik. Biz is­tə­yi­rik ki, “bir döv­lət,  bir mil­lət” olaq. Və bu bir­lik ha­mı üçün bə­ra­bər hü­quq­la­ra və bir əda­lə­tə əsas­la­na­caq.

Biz be­lə he­sab edi­rik və mü­a­sir dün­ya ta­ri­xi da bu­nu təs­diq edir ki, azad­lıq ol­ma­yan yer­də in­ki­şaf ol­mur! Zo­ra­kı­lı­ğa ar­xa­la­nan döv­lət da­ğıl­ma­ğa məh­kum­dur! Biz tə­ləb edi­rik ki, Kons­ti­tu­si­ya­mı­za və Azər­bay­can tə­rə­fin­dən im­za­lan­mış Av­ro­pa İn­san Haq­la­rı Konvensiyasına zidd olan bü­tün qa­nun­lar ləğv edil­sin.

Bun­dan əla­və, təc­rü­bə­miz gös­tə­rir ki, de­mok­ra­tik qa­nun­lar qə­bul et­sək be­lə, bu, öl­kə­də əda­lə­tin, vic­dan­lı si­ya­si və iq­ti­sa­di rə­qa­bə­tin bər­qə­rar ol­ma­sı üçün ye­tər­li de­yil. Qa­nun­larımız o za­man iş­lə­yə­cək ki, onları hə­ya­ta ke­çi­rən ic­ra ha­ki­miy­yə­ti üzə­rin­də par­la­men­tin cid­di nə­za­rə­ti ol­sun.

Öl­kə­mi­zin xa­ri­ci si­ya­si kur­su­nun is­ti­qa­mə­ti hə­lə də də­qiq mü­əy­yən olun­ma­yıb. Bu da təəccüblü de­yil, çün­ki möv­cud re­jim bir tə­rəf­dən de­mok­ra­tik dün­ya­ya qovuşmaq istədiyini bil­di­rir, di­gər tə­rəf­dən isə ba­şa dü­şür ki, bu­nun üçün tə­ləb olu­nan de­mok­ra­tik­ləş­mə onun tam if­la­sı­na gə­ti­rib çı­xa­ra­caq. Biz he­sab edi­rik ki, öl­kə­miz Av­ro­at­lan­tik mə­ka­na hə­qi­qi si­ya­si, iq­ti­sa­di və hər­bi-stra­te­ji in­teq­ra­si­ya pro­se­si­nə dər­hal baş­la­ma­lı­dır. La­kin bu­nun üçün biz gə­rək in­di­dən re­al iş gö­rək – öl­kə­mi­zi Av­ro­pa­nın yük­sək de­mok­ra­tik və so­si­al stan­dart­la­rı­na ya­xın­laş­dı­raq.

Biz qon­şu­la­rı­mız Ru­si­ya və İran­la yax­şı mü­na­si­bət­lə­rin tə­rəf­da­rı­yıq, la­kin, he­sab edi­rik ki, bu mü­na­si­bət­lər bə­ra­bər­hü­quq­lu ol­ma­lı­dır. Biz, de­mok­ra­ti­ya yo­lu­na inam­la gə­dəm qoy­muş və ta­le­yi bi­zim­ki­nə ox­şa­yan Gür­cüs­tan və Uk­ray­na ilə əla­qə­lə­ri genişləndirmək is­tə­yi­rik.

Biz ölkədə geniş Konstitusiya islahatları aparılmasını istəyirik; müs­tə­qil məh­kə­mə və güc­lü par­la­ment tə­rəf­da­rı­yıq – de­mok­ra­tik sis­te­min tə­mə­li məhz bu­dur. Hakimiyyət qolları arasında səlahiyyət bölgüsü qarşılıqlı nəzarət prinsipini qorumaq şərtilə yenidən bölünməlidir. Parlamentin səlahiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməli, ona geniş təhqiqat aparmaq, hökumətin fəaliyyəti və büdcənin xərclənməsi üzərində nəzarət etmək hüquqları verilməlidir. Xal­qı­mı­zın ta­rix bo­yu həs­rə­ti­ni çəkdiyi müs­tə­qil və əda­lət­li məh­kə­mənin yaradılması hər bir azər­bay­can­lı­nın fik­ri-zik­ri ol­ma­lı­dır. Çün­ki əda­lət­li məh­kə­mə ol­ma­dan nə iq­ti­sa­di-si­ya­si is­la­hat­lar proq­ram­la­rı, nə in­san haqq­la­rı sa­hə­sin­də im­za­lan­mış bey­nəl­xalq öh­də­lik­lər, nə də son­suz nə­si­hət­lər mil­li in­ki­şafı təmin edə bilməz. Bu­nun­la əlaqədar biz istəyirik ki, məhkəmə sistemini özünüidarəedən ictimai orqan şəklində fəaliyyət göstərsin; And­lı­lar Məh­kə­mə­si sis­te­mi ya­ra­dıl­sın və geniş şəkildə tətbiq edilsin; ha­kim­lər xalq tə­rə­fin­dən se­çilsin.

Biz, ge­niş yer­li özü­nü ida­rə­et­mə­nin tə­rəf­da­rı­yıq və səy­lə ça­lı­şa­ca­ğıq ki, bə­lə­diy­yə­lə­ri­miz Av­ro­pa Yer­li Özü­nü İda­rə­et­mə Xar­ti­ya­sı­na uy­ğun ola­raq mül­kiy­yət və sə­la­hiy­yət sa­hi­bi ol­sun­lar. He­sab edi­rik ki, yer­li ic­ra baş­çı­la­rı da yer­li ca­ma­at tə­rə­fin­dən se­çil­mə­li və on­la­rın fə­a­liy­yə­ti və­tən­daş nə­za­rə­ti al­tın­da ol­ma­lı­dır. Biz, həm­çi­nin is­tə­yi­rik ki, bü­tün de­mok­ra­tik öl­kə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, Azər­bay­can­da da pay­taxt me­ri ol­sun və o, və­tən­daş­lar tə­rə­fin­dən se­çil­sin. Son za­man pay­tax­tı­mız­da hökumətin ha­va­dar­lı­ğı ilə ge­dən nə­za­rət­siz in­şa­at “əmə­li­yyat”la­rı Ba­kı­nın gör­kə­mi­ni ey­bə­cər­ləş­di­rir, onun sa­kin­lə­ri­nin mül­kiy­yət və təh­lü­kə­siz­lik hü­quq­la­rı­nı tap­da­yır. Bu öz­ba­şı­na­lı­ğa dər­hal son qo­yul­ma­lı­dır. Gö­zəl Ba­kı­mı­zı bu ac­göz “bən­na­la­rın” və on­la­ra qəyyumluq edən mə­mur­la­rın əlin­dən qur­tar­ma­lı­yıq.

Qa­ra­bağ prob­le­mi – Azərbaycanın əra­zi bü­töv­lü­yü baş­lı­ca ama­lı­mız­dır. Bu prob­lem 11 il əv­vəl atəş­kə­sin im­za­lan­ma­sın­dan son­ra nə sülh, nə də hərb yo­lu ilə öz həl­li­ni ta­pa bil­mə­yib. Bu prob­le­mi həll et­mək üçün heç şüb­hə­siz ki, or­du­nu və iq­ti­sa­diy­ya­tı­mı­zı güc­lən­di­ril­mə­li­yik, am­ma bu­nun­la ya­na­şı biz öl­kə­nin bey­nəl­xalq nü­fu­zu­nun güc­lən­di­ril­mə­si­ni də heç vaxt unut­ma­ma­lı­yıq – bun­suz nə dip­lo­ma­tik, nə də hər­bi uğur­lar qa­za­na bi­lə­rik. Öl­kə­nin bey­nəl­xalq nü­fu­zu isə, öz növ­bə­sin­də, in­san haq­la­rı­nın tə­mi­na­tın­dan və de­mok­ra­ti­ya­nın sə­viy­yə­sin­dən bir­ba­şa ası­lı­dır. Ha­mı üçün tam ay­dın ol­ma­lı­dır ki, bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yət azər­bay­can­lı­la­rı tap­da­la­yan Azər­bay­can hökumətinə Qarabağ er­mə­ni­lə­ri­ni öz zülm­kar ha­ki­miy­yə­ti al­tı­na sal­mağa heç vəch­lə im­kan ver­mə­yə­cək. Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri Azər­bay­ca­nı de­mok­ra­tik və çi­çək­lə­nən gör­mə­yin­cə, mü­za­ki­rə olu­nan sülh plan­la­rı sə­mə­rə ver­mə­yə­cək. Müxtəsər, özümüz azad olsaq Qarabağı da azad edə bilərik!

Nef­ti­miz ta­ri­xi­miz­də növ­bə­ti də­fə mil­lə­tin ümi­din­dən mil­lə­ti­ni bə­la­sı­na çev­ri­lir. Onun xey­li his­sə­si oğur­la­na­raq öl­kə­nin kri­mi­nal şə­bə­kə­si­ni do­lan­dı­rır, büd­cə­yə ça­tan və­sa­it­dən isə büd­cə təş­ki­lat­la­rı­nın iş­çi­lə­ri­nə “di­lən­çi pa­yı” ve­ri­lmə­si he­sa­bı­na re­jim öz və­ziy­yə­ti­ni əbə­di­ləş­dir­mək is­tə­yir. Ümummilli sər­və­timizi ələ keçirən re­jim nef­tin fa­si­lə­siz ix­rac olun­ma­sın­da ma­raq­lı olan bey­nəl­xalq qüv­və­lə­rin dəstəyini qa­zan­ma­ğa ça­lı­şır. Bu re­ji­min sa­yə­sin­də öl­kə­miz neft pul­la­rı­nı gö­yə so­vu­ra­raq ad­dım-ad­dım ma­ya­sın­dan ye­yən və büd­cə­si­ni ar­tır­maq üçün heç bir mü­tərəq­qi is­la­hat apar­ma­ğa eh­ti­yac duy­ma­yan pa­ra­zit-döv­lə­tə çev­ri­lir...

Bəs 15-20 il son­ra nə edə­cə­yik? Neft qur­ta­ra­caq, əc­nə­bi­lər ge­də­cək, və o za­man iki­yə bö­lün­müş mil­lə­ti­miz in­ki­şaf­dan qal­mış iq­ti­sa­diy­yat və rüş­vət­xor döv­lət apa­ra­tı ilə baş-ba­şa qa­la­ca­q. Üs­tü­mü­zə gələn bu la­büd təh­lü­kə öv­lad­la­rı­nın gə­lə­cə­yin­dən na­ra­hat olan hər bi­ri­mi­zi dü­şün­dür­mə­li­dir.

Biz he­sab edi­rik ki, neft sek­to­ru və neft gə­lir­lə­ri cid­di par­la­ment və və­tən­daş nə­za­rə­tin­də ol­ma­lı­dır; biz be­lə nə­za­rə­tin tət­bi­qin­də bö­yük təc­rü­bə­yə ma­lik bey­nəl­xalq ma­liy­yə qu­rum­la­rı və de­mok­ra­tik təş­ki­lat­lar­la əmək­daş­lıq et­mək fik­rin­də­yik.

Biz, öz və­tən­daş­la­rı­nı va­hi­mə­də sax­la­yan yox, on­la­ra çətin gün­də əl uza­dan döv­lət qur­maq ar­zu­sun­da­yıq. Bu məq­səd­lə də öl­kə­nin qa­nun­ve­ri­ci­lik sis­te­mi­nə, xü­su­si­lə­ də onun so­si­al tə­mi­nat, təh­sil və tibb sa­hə­lə­ri­nə ye­ni­dən ba­xıl­ma­lı­dır; döv­lə­tin so­si­al si­ya­sə­ti sa­də adam­la­rın eh­ti­yac­la­rı­nı nə­zə­rə al­ma­lı­dır; döv­lə­tin yar­dı­mı kor­rup­si­ya və bü­rok­ra­tizm­dən azad ol­ma­lı­dır. Biz ekoloji qanunvericiliyin sərtləşdirilməsini istəyirik. Son zamanlar nəzarətsiz təsərrüfat fəaliyyəti gedişində ətraf mühitimizə böyük ziyan yetirilib və biz gələcək nəsillər naminə unikal təbiətimizi bərpa etməli və qoruyub saxlamalıyıq.

Azad ol­ma­yan öl­kə­də azad ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı in­ki­şaf edə bil­məz! Hər kə­sə ay­dın ol­ma­lı­dır ki, iq­ti­sa­di in­ki­şaf öl­kə­də iq­ti­sa­di azad­lıq­la­rın və de­mok­ra­ti­ya­nın sə­viy­yə­sin­dən bir­ba­şa ası­lı­dır. Əgər iq­ti­sa­di rə­qa­bə­tin bə­zi iştirakçıları re­ji­min tam dəs­tə­yin­dən is­ti­fa­də edir­sə, di­gər­lə­ri isə ək­si­nə, mə­mur­lar tə­rə­fin­dən sı­xış­dı­rı­lır­sa, bu ar­tıq azad ba­zar de­yil, bu ar­tıq azad rə­qa­bət de­yil və be­lə iq­ti­sa­diy­yat in­ki­şaf edə bil­məz. Biz iq­ti­sa­di fə­a­liy­yə­tin bü­tün iş­ti­rak­çı­la­rı­nın tam bə­ra­bər hü­quq­la­ra ma­lik ol­ma­la­rı üçün mü­ba­ri­zə apa­ra­ca­ğıq. Bu gün bü­tün gə­lir sa­hə­lə­ri re­jim tə­rə­fin­dən ya­ra­dıl­mış mo­no­po­li­ya­la­rın tam nə­za­rə­tin­də­dir. Bu si­ya­sə­tə son qo­yul­ma­lı­dır.

Biz kütləvi yoxsulluğun və işsizliyin ortadan qaldırılması uğrunda mübarizə aparacağıq; rejim tərəfindən mövcudluğuna son qoyduğu cəmiyyətin “orta təbəqəsinin” inkişaf etdirilməsi üzrə sosial-iqtisadi proqramların həyata keçirilməsini istəyirik.

Biz he­sab edi­rik ki, qiy­mət­lə­rin art­ma­sı ilə cid­di mü­ba­ri­zə apa­rıl­ma­lı; in­ki­şa­fı sti­mul­laş­dır­maq üçün ye­ni ver­gi və kredit si­ya­sə­ti tət­biq edil­mə­li; so­si­al ver­gi mən­fə­ət ver­gi­sin­dən az ol­ma­lı, əm­la­ka və ir­si mül­kiy­yə­tə adek­vat di­fe­ren­si­al ver­gi qo­yul­ma­lı; Əla­və Də­yər Ver­gi­si 15%-ə en­di­ril­mə­li­dir.

Neft gə­lir­lə­ri yal­nız so­si­al eh­ti­yac­lar üçün yox, ilk mər­hə­lə­də ma­liy­yə dəs­tə­yi­nə eh­ti­ya­cı olan li­be­ral iq­ti­sa­di is­la­hat­la­rın ke­çi­ril­mə­si­nə də yö­nəl­dil­mə­li­dir.

İs­teh­sa­lın in­ki­şa­fı­na, və­tən­da­şın öz evi­nin in­şa­sı­na və öv­lad­la­rı­nın təh­si­li­nə xərc­lən­miş və­sa­it ver­gi­dən azad edil­mə­li­dir.

Öl­kə­miz tez za­man­da Dün­ya Ti­ca­rət Təş­ki­la­tı­na da­xil ol­ma­lı­dır.

Bü­tün bun­la­rın re­al­laş­dı­rıl­ma­sı məq­sə­di­lə bu is­la­hat­la­rı təq­dir edən bey­nəl­xalq qu­rum­lar­la sıx əmək­daş­lı­ğın tə­rəf­da­rı­yıq.

Kənd­li­lə­ri­miz kol­xoz sis­te­mi­nin da­ğıl­ma­sın­dan son­ra əs­lin­də ta­le­yin ümi­di­nə bu­ra­xı­lıb­lar və döv­lət tə­rə­fin­dən heç bir kömək gör­mür­lər. Ək­si­nə, re­jim tə­rə­fin­dən hi­ma­yə olu­nan aq­rar mo­no­po­li­ya­lar alış qiy­mət­lə­ri­ni azal­da­raq on­suz da zə­if olan fer­mer tə­sə­r­rü­fat­la­rı­nı bo­ğur­lar. Döv­lət kənd­li­yə sa­hib dur­ma­lı­dır. Biz he­sab edi­rik ki, döv­lət in­sa­nın şəx­si işi­nə qa­rış­ma­ma­lı­dır, la­kin ay­rı-ay­rı və­tən­daş­la­rın tək­ba­şı­na həll edə bil­mə­dik­lə­ri prob­lem­lə­ri çöz­mə­yə borc­lu­dur. Döv­lət fer­mer­lə­rə əvəz­siz tex­ni­ki və ma­liy­yə yar­dı­mı ver­mə­li; aq­rar in­fras­truk­tu­ru bər­pa etməli; kənd­li­nin məh­su­lu­nun dün­ya ba­zar­la­rı­na çı­xa­rıl­ma­sı­na kö­mək et­mə­li­dir. Be­lə yar­dım üçün əla­hid­də və­sa­it də tə­ləb olun­mur. Dərin daxili böhran keçirən bu re­ji­mi tə­rən­nüm edən plakatlara, hey­kəl­lə­rə və dəb­də­bə­li id­man komp­leks­lə­ri­nə xərc­lə­nən və­sa­i­tin az his­sə­si ilə də bu prob­le­mi həll et­mək olar.

Əziz Həm­və­tən­lər!

2005-ci ilin par­la­ment seç­ki­lə­ri döv­lə­ti­mi­zin və mil­lə­ti­mi­zin gə­lə­cək ta­le­yi­ni mü­əy­yən­ləş­di­rə­cək qə­dər əhə­miy­yət­li­dir; bu seç­ki­lər, ola bil­sin, ya­xın 15-20 ilə Azər­bay­can üçün so­nun­cu şans­dır ki, re­ji­min bi­zə ha­zır­la­dı­ğı al­çal­dı­cı “Neft Mo­nar­xi­ya­sı” aqibətindən ca­nı­mı­zı qur­ta­raq. Əks təq­dir­də biz lə­ya­qət­siz və gə­lə­cək­siz bir cə­miy­yət­də ya­şa­ma­lı ola­ca­ğıq, qon­şu xalq­la­rın və dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nin is­teh­za ob­yek­ti­nə çev­ri­lə­cə­yik.

Re­jim ic­ti­mai hə­ya­tın bü­tün sa­hə­lə­ri­ni to­tal nə­za­rə­tə gö­tür­mə­yə can atır. Biz bir­lə­şib on­la­ra ma­ne ol­ma­saq öl­kə­miz tez­lik­lə Or­ta Asi­ya dik­ta­tu­ra­la­rı­na bən­zə­yə­cək. Bu za­man ar­tıq öz­ba­şı­na­lıq və ədalətsizliklə qar­şı­la­şan sa­də və­tən­daş heç kim­dən kö­mək göz­lə­yə bil­mə­yə­cək, adi bir mə­mu­run, xır­da bir bü­rok­ra­tın qur­ba­nı ola­caq. Biz bü­tün qüv­və­lə­ri­mi­zi sə­fər­bər et­mə­li­yik ki, xal­qın sə­si par­la­men­tin di­var­la­rın­da inam­la və qə­tiy­yət­lə səs­lən­sin.

Bu seç­ki­lər­də biz bir­lə­şib Azər­bay­ca­nın de­mok­ra­tik gə­lə­cə­yi­nin əsa­sı­nı qoy­ma­lı­yıq.

Biz si­zi seç­ki gü­nü seçki mən­tə­qə­lə­ri­nə ça­ğı­rı­rıq! Si­zi öm­rü­nün ən gö­zəl il­lə­ri­ni və­tə­ni­mi­zin müs­tə­qil­li­yi­nə həsr et­miş və bu gün də əda­lət­siz­li­yə qar­şı mü­ba­ri­zə apa­ran in­san­la­ra səs ver­mə­yə ça­ğı­rı­rıq!

Biz sizi Azərbaycanı vətən yox, şəxsi mülk bilən adamlara qarşı səs ver­mə­yə ça­ğı­rı­rıq!  Biz si­zi Mo­nar­xi­ya­ya qar­şı, sizi Res­pub­li­ka­ya səs ver­mə­yə ça­ğı­rı­rıq!

Ya­şa­sın Res­pub­li­ka!

Yaşasın Azad­lıq!

Bir Döv­lət və Bir Mil­lət!

Eynulla Fətullayevin bu məktubu internet resursdan silinib (siliblər). Düşünürəm ki, "belə bir məktub olmayıb görüntüsü yaratmaq" həbsdən çıxma sövdələşməsinin tərkib hissisi olub. Məktubu o vaxt "Azadlıq" qəzəti çap etmişdi və saytda da yerləşdirmişdi. Qəzetin həvəsi olsa, arxivindən bu məktubun niyə silindiyinə aydınlıq gətirə bilər. Amma bizdə əlyazması da var :) hələlik məktubu yayaq, tələb olsa əlyazmanı da yerləşdirərərik. Öz bloguma yerləşdirirəm ki, heç kim silə bilməsin :) tarixi məktubdur. Eynulla indi rejimin köləsinə çevrilıib. Təklif edirəm ki, bu şedevr yazını ara-sıra paylaşaq. Seçim Eynullanındır, istəyər öz keçmişi ilə fəxr edər, istəyər xəcalət çəkər, mən qarışmıram.

Məhbus jurnalistin Əliyevə məktubu (Tam mətni)
06 Ağustos 2010

“Yaparteid rejiminin başçısı İlham Əliyevə məhkum Eynulla Fətullayevdən (23 saylı kamera) açıq məktub”
«Badələrimizi neftin sağlığına qaldıraq!» (Sergey Yesenin, 1925-ci il, Bakı şəhəri)
22 iyulda Azərbaycan Mətbuat Gününə həsr etdiyiniz çıxışdan sonra Sizə prezident deməyə dilim gəlmir. “Bağışlanmazdır!” – bu refrenlə çıxışı bitirən prezident Əliyev, artıq ikinci dəfə həbsimə bəraət qazandırmağa çalışdı. Ikinci uğursuz cəhd. Ilk dəfə – həbsimin birinci ilində daha az kateqorik və lakonik fikirlər səsləndirsəniz də, fəqət rezümə hamı üçün bəlli idi: “Belə jurnalistlərə nəinki jurnalistikada, heç cəmiyyətdə də yer yoxdur”. 8 fevral 2008-ci ildə bəyan edilən bu aqressiv çağırışın səbəbkarı da mən idim. Ancaq bu dəfəki çağırış heyrətamizdir: “Bağışlanmazdır!”.
Üçüncü ittihamla bağlı keçirilən məhkəmə prosesindəki sərbəst ifadələrimdə Strasburq məhkəməsinin bəraət hökmündən sonra Sizin 2003-cü il tarixli çıxışınızdan sitat gətirərək, siyasi əqidəsindən asılı olmayaraq bütün azərbaycanlıların prezidenti olacağınız haqda inaqurasiya vədinizi xatırladaraq, gecikmədən, tez bir zamanda azadlıq hüququmun bərpa olunacağına ümid bəsləmişdim. Lakin sizin cavabınız birmənalı oldu: “Bağışlanmazdır!”. Bu yerdə böyük yazıçı Stefan Sveyqin Mariya Stüart haqda yazdığı ölməz kəlamını günümüzün reallığına uyğun səsləndirərək, biz də birmənalı, kateqorik və lakonik şəkildə bir həqiqəti dilə gətirməliyik: Ilham Əliyev Azərbaycanın prezidenti oldu, fəqət o, Azərbaycan xalqının prezidenti ola bilmədi. Həm də Siz bağlı olduğunuz ərəb dəyərlərinin (mən hətta deyərdim, ərəb-əmir dəyərlərinin) aşıladığı orta əsr feodalizminin (Şərq despotizminin) başlıca hüquqi normasını dilə gətirdiniz – “Qanun şah deyil, şah qanundur”.
Onu da xatırladım ki, Strasburq məhkəməsinin barəmdə çıxartdığı bəraət qərarından sonra mənim bağışlanmağa ehtiyacım yoxdur. O qərarsız belə, mən bağışlanmaq istəmirəm, çünki millətimin və dövlətimin qarşısında heç bir suçum yoxdur. Avropa Məhkəməsinin (başında durduğunuz Azərbaycan da hələlik bu məhkəmənin yurisdiksiyası altındadır) qərarının 175-ci bəndində deyilir: “hər iki ittiham üzrə Eynulla Fətullayevin azadlıqdan məhrum edilməsi üçün əsas olmamışdır”. Aydın deyilmi?
Inşallah, üçüncü ittiham üzrə də – Sizin administrasiyadan mənə göndərilən “sarımtıl bükümlə” bağlı qərar eyni olacaq. Son cümlənin əvvəlində Ulu Tanrının adına bağladığım ümidə səsləndim. Bu da təsadüfü deyil. Həm 2003-cü ildə Müsavat başqanı Isa Qəmbərin haqlı qələbəsini oğurladıqdan sonra, həm də 2008-ci ildə Aydınlar Partiyası və digər siyasi bakteriyalar üzərində çaldığınız təntənəli qələbədən sonra Siz Ana Yasaya və ən əsası isə, Qurani-Kərimə əl basaraq hər bir, təkrar edirəm, hər bir azərbaycanlının prezidenti olacağınıza söz vermişdiniz. Ana Yasadan söz açmayacağam – bu kitabın öldürülmüş səhifələrini Prezident Administrasiyasının sanitar qovşağının boruları ilə Xəzər dənizinə axıdıblar. Bizim real Ana Yasamız isə indi daha çox dəftərxana ləvazimatlarının istifadəsi üçün nəzərdə tutulan instruksiyalara bənzər maraqsız, boz, sönük və statistik rəqəmlərdən ibarət yorucu çıxışlarınız və “fəlsəfə akademiki Mehdiyev” təxəllüsü altında istedadsız kompilyatorlar tağımının “elmi kokofoniyasından” ibarətdir. Ancaq Qurani-Kərim… Müsəlmanların bu müqəddəs kitabını vərəqləyərkən, demək olar, hər səhifəsində: “Ulu Tanrı bağışlayandır və bağışlayanları sevir” kəlamına rast gəlmişəm. And içdiyiniz bu Kitab “bağışlanmazdır” kimi kateqorik mülahizələrdən uzaqdır. Başqa dini kitablarda da Tanrı insanları mərhəmətə və humanist ideallara səsləyir. Ancaq orada başqa həqiqətlər də var. Məsələn, “Bağışlanmazdır” kimi kateqorik mülahizələrin axtarışı ilə məhbəs həyatımı zənginləşdirərkən, qədim Incildə Solomon çarının vəliəhdi Ravoam çarının xalqına münasibətini əks etdirən maraqlı tarixi səhnə ilə qarşılaşdım. Solomonun istibdadından təngə gəlmiş xalq kütləsi Rovoamdan mərhəmət diləyir. Ravoam isə çağırışlara cavab olaraq xalqını hədələyir: “Atam sizi qamçılarla cəzalandırırdısa, mən sizə əqrəblərlə əzab verəcəm”. Bax, bu misal “Bağışlanmazdır” silsiləsindəndir.
Bir insan və Ulu Tanrı. Bu, artıq çoxluqdur!
“Bağışlanmazdır” hökmü daha çox qəddar Roma imperatoru Kaliqulaya məxsusdur. O da seçkiləri saxtalaşdırmaqdan yorulmuşdu. Seçkilərdən və bu tamaşada iştirak edən insanlardan o qədər bezmişdi ki, nəhayət, Senatın üzvlüyünə öz atını təqdim etmişdi.
“Bağışlanmazdır” hökmü daha çox öz məharətsiz teatral tamaşaları ilə tarixdə iz qoymuş Neronu cuşa gətirirdi. O, sonda Romanı da bağışlamadı. Qədim şəhərin unikal arxitekturasını öz estetik zövqünə qurban verdi. Roma və romalıları külə çevirdi. Və dəyişiklik küləyi qəddarlıqdan doğan külü dünyaya səpdi. “Qəddarlıq külünün” toxumlarından dünyada yeni-yeni qəddar dövlətlər əmələ gəldi… Şərqdə Teymurləng və Çingizxan, Qərbdə Burbonlar və Stüartlar, Avrasiyada Romanovlar bağışlamağı sevmirdilər. Sonda xalqlar da onları bağışlamadı.
“Bağışlanmazdır” Adolf Hitlerin tez-tez işlətdiyi ittiham idi. Sizdən fərqli olaraq Hitler “bağışlanmazdır” kəlamının mərhəməti təlqin edən xristianlığın dəyərlər sisteminə zidd olduğunu aydın təsəvvür edirdi. Sadəcə, Hitler nasional-sosialist olaraq insan azadlığına o qədər nifrət edirdi ki, sonda bu nifrət və inkar Ulu Tanrıya da münasibətdə təzahür olunurdu. Hitler və nasional-sosializm, eyni ilə Stalin və bolşevizm kimi tarixi iflasa uğradı. Tarixi ədavəti, siniflər və xalqlar arasında müharibəni təlqin edən tarixi iflasa uğramış bu mağara ideologiyalarının hərəkətvericiləri Osvensimdə məhv edilmiş Ditrix Bonxofferin tükürpədici etirafını inkar edirdilər. Axı Ditrix totalitar ideologiyalara səslənirdi: “Bir insan və Ulu Tanrı. Bu, artıq çoxluqdur!”. Bu kəlamı unutmayın, bundan sonra heç bir halda, hətta Qüdrət Həsənquliyev üzərində qələbə çalsanız belə Qurani-Kərimə, Incilə, Tövrata və hətta Avestaya əl basmayın. Bu kitablarda “bağışlanmazdır” fəlsəfəsi yoxdur.
Parlaq natiq və istedadlı şair Rəcəb Tayyib Ərdoğandan, müasir elmi təfəkkürə malik və parlaq hüquqşünas Dmitri Medvedevdən, siyasi innovasiyaların lokomotivi Mixail Saakaşvilidən fərqli olaraq Sizin çıxışlarınızı nə dinləmək, nə də oxumaq olur. Bu çıxışlarda bir çox yorğunluq, darıxdırıcı aura, özünüinkar var. Siz ancaq hiddətlənəndə maraq kəsb edirsiniz. Kin içində boğularaq Siz hisslərinizi cilovlamaqda acizlik çəkib iç dünyanızı bütün dünyaya nümayiş etdirirsiniz (Yeri gəlmişkən, aciz sözündən inciməyin, həbsimdən sonra məqalələrimin birində işlətdiyim “Aciz məmləkətin aciz prezidenti” kəlməsinin hissiyyatınıza toxunduğunu mənə söyləyiblər. Inciməyin! Məhbusdan inciməyə dəyməz – axı məhkumlar yeganə zümrədir ki, onlara sehrli günlərin hədiyyəsindən pay düşmür).
22 iyulda – azad mətbuat günündə Siz bütün dünyaya car çəkdiniz: “Jurnalist Dağlıq Qarabağda müsahibə götürə bilməz!”. Izninizlə soruşum – bu haqda hansı qanunda yazılıb? Bu harada müəyyən olunub? Bunu hansı qanunvericilik müəyyən edib? Axı dövlətimizin üzv olduğu Konvensiyalar, nəhayət, beynəlxalq hüquq informasiyaların məhdudiyyətsiz yayımını şərtləndirir, müəyyən edir! Sizin bu əmriniz azadlığa, jurnalistlərin azadlığına və müstəqil mətbuata əsl münasibətin bariz nümunəsidir. Siz jurnalistə əmr edə bilməzsiniz. Oxucuya nəyin maraqlı olub-olmadığını Siz yox, mən müəyyənləşdirirəm. Bu, mənim hüququmdur. Bu, mənim haqqımdır. Və heç bir şah, kral, totalitarizm, inzibati-amirlik sistemi bu haqqı mənim əlimdən ala bilməz. Mən kölə deyiləm, azad insanam. Yanıla bilərəm, fəqət yanlışlıqlarımda da həqiqət axtarmışam. Sizin əldəqayırma, oyuncaq məhkəmələrinizdən fərqli olaraq, ədalətin yüksəkliyində ucalan Strasburq məhkəməsi qərara alıb: “Eynulla Fətullayev həqiqəti axtarmaqda sərbəstdir. Onun bu hüququ əlindən alına bilməz”. Kim Sizə beynəlxalq məhkəmənin iradəsinə qarşı getmək haqqı verib?
22 iyulda Siz bəyan etdiniz: “Jurnalistə heç bir halda immunitet verilməyib”. Siz ona görə jurnalistin immunitetini inkar edirsiniz ki, diktaturanın immunitetinin möhkəmlənməsi üçün azad fikir boğulmalı, ictimai təfəkkür isə məhv edilməlidir. Məmurlar, sizin keçmiş müavininiz Sirus Təbrizli demişkən, simasız quldurlara, xalq isə simasız kütləyə çevrilməlidir. Məhz bu ulu məqsəd naminə Siz jurnalistin immunitetini məhv etmək istəyirsiniz. Çünki Sizin qayəniz diktaturanın immunitetini qaldırmaqdır. Əslində, bu avtoritar rəhbərin totalitarizmə çağırışıdır. Azərbaycan kimi zəngin dövlətin bir ailənin şəxsi xammal koloniyasına çevrilməsi üçün 70-ci illərin sovetist-heydərçi modelinin bərqərar olunmasından da rahat-məxməri yol tapmaq olarmı? Bu modeli daha da təkmilləşdirib, onu siyasi quldurluq sisteminə – Yaparteidə qədər modernləşdirərək, öz xalqını məğlub etməkdən asan nə var ki? Xammal Koloniyasının tam itaətkarlığı üçün xammal iqtisadiyyatı təşəkkül tapmalı, yəni bütövlükdə xalq bir mənbəyə – hakimiyyətin işğal etdiyi neft quyusuna gözünü dikməlidir. Xammal iqtisadiyyatının cəmiyyətimizə ən böyük təhlükəsi individualizmin inkar edilməsidir, individualizmin gərəksiz Avropa dəyərlərinin qalığına çevrilməsidir. Insanların həyatının bütövlükdə mərkəzləşməsidir. Və nəticə etibarı ilə insanın fərdi azadlığının rudimentə çevrilməsidir. Sizin, Ilham Əliyev, 22 iyul çıxışınız fərdi insan azadlığına, liberalizmə qarşı çağırışdır, bir müharibədir, təhqiramiz münasibətdir.
Atanız Heydər Əliyev ciddi siyasi səhvlərə yol verirdisə (fundamental azadlıqlara geniş meydan vermişdi – insanların söz azadlığı və sərbəst toplaşma azadlığı təmin edilmişdi), siz bu cür siyasi sapmalardan sığortalanmısınız – böyük neft pulları çoxluğun ağzını yummağa kömək edir. Ancaq Sizin hakimiyyətinizin strateji inkişaf xətti yoxdur. Mehdiyev sifətli axsaq dövlətçilik ənənəsi qazanılsa da, tarixi məsuliyyət hissi tamamilə itirilib. Keçmiş Təhlükəsizlik Şurasının üzvlərindən maraqlana bilərsiniz. Mehdiyev-Fatma Abdullazadə cütlüyü – Sizin 22 iyulda eyham vurduğunuz xarici qüvvələrin ən təhlükəlisinin 5-ci kolonnası tez-tez Heydər Əliyevin demokratiya və liberal dəyərlər kimi mütərəqqi çağırışları ilə hakimiyyəti yorub küncə sıxan Avropa Şurası ilə münasibətləri kəsməyə inandırmaq üçün hər vəchlə çalışırdı. “Axı Belarus və Orta Asiya ölkələri Avropasız keçinirsə, biz nədən bu “axsaq qapıdan” özümüzü asılı vəziyyətə salmalıyıq” – kimi arqumentlərə cavab verən müdrik diktator çox ustalıqla bu cür sərsəm fikirlərə münasibətini açıqlamışdı: “Indi 70-ci illər deyil. Lukaşenko olmaq asandır. Hünər istəyirəm ki, Heydər Əliyev olasan!” (Bu müzakirəni mənə Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş üzvlərindən biri nəql etmişdi).
Doğrudan da Heydər Əliyevin yaratdığı psevdodemokratiya (illüziyalı və imitasiya tipli demokratik sistem) yaradıb idarə etmək üçün böyük siyasi məharət və sadəcə istedad tələb olunur. Ulu Tanrı Sizi, Ilham Əliyev, bu istedaddan məhrum edib. Ona görə də Siz Lukaşenkonun yolunu tutdunuz. Lukaşenkodan fərqli olaraq Sizin neftiniz və pulunuz var. Bir fərq də var – sadəlövh belaruslar öz diktatorunu sevir. Ancaq Azərbaycan xalqı Sizi sevmir. Kütləyə çevrilən xalq Sizin amansız aqressiya maşınınızdan qorxur.
Bu qorxunu sındırmaq isə bizim, ziyalıların vəzifəsidir. Gertsen yazırdı: “Ziyalılar xalqın ağrısının ifaçısıdır”. Klüçevski davam edirdi: “Xalqın özü də yaralarını sağalda bilər. Bədbəxtçilikdən, xalq bu yaraların ağrısını duysa da, öz bədənində yaraların yerini tapmaqda acizdir. Bu yaraların yerini tapıb xalqa göstərmək də məhz ziyalıların vəzifəsidir”. Biz xalqın yaralarından yazırıq, Siz isə bizim ağzımızı yumursunuz. Biz təhlillər aparırıq, Siz isə bizim təhlillərimizi mühakimə kimi qəbul edirsiniz. “Totalitar dövlətlərdə təhlil mühakimə kimi qəbul edilir, totalitar dövlətlərdə çalışın hakimiyyəti tərifləyin” – bu fikir isə Pasternaka məxsusdur. Siz 22 iyul çıxışınızda 8 telekanaldan, 30 gündəlik qəzetdən bəhs edərkən, jurnalistlərə səsləndiniz – bizi tərifləyin, biz Sizə evlər hədiyyə edəcəyik…
Lakin gecikmisiniz, çox gecikmisiniz. Siz də, qocaman bolşevik Mehdiyev də. Epoxalar qayıtmır, epoxalar istəmədən bizi tərk edir. Siz, totalitarizmin nişanəsiniz, hakimiyyəti də özününküləşdirən atanızdan varisliklə almısınız. Bolşeviklər əndazəni aşmazdılar, məhz ona görə də Siz qırmızı totalitarizmin rəngsiz kölgəsi bu məmləkətə 90-larda qayıtmısınız, Siz istəmədən, yavaş-yavaş bizi tərk edirsiniz. Tarix Sizə qarşıdır, tarixi inkişaf Sizi inkar edir. Ola bilsin ki, Siz bundan sonra da 17 il də hakimiyyəti qoruyasınız. Lakin nəticə indidən məlumdur. Bolşevik təfəkkür tərzi Sizin simanızda karbohidrogen təfəkkür tərzində yenidən zühur etsə də, məğlub olan ideologiyanın (daha doğrusu ideologiyasızlığın) siyasi həyat uğrunda konvulsiv çarpışmaları heç bir nəticə verməyəcək.
Heç neft pulları hesabına yetişdirdiyiniz yeni sosial istehlakçı və mənsəbpərvər nəsil – mən bu nəsli Yappi adlandırıram (hippinin əksi kimi) – Yaparteidin – insanları siyasi və fəlsəfi baxışlarına görə deqreqasiyadan keçirən murdar rejimin dayağı rolunda çıxış etməkdə acizlik çəkəcək. Bilirsinizmi nəyə görə? Siz bu suala 22 iyulda çıxışınızda cavab verdiniz: internetin gücü və hüdudsuz təsiri nəticəsində XXI əsr müasir informasiya texnologiyaları əsridir. Və bu mübarizədə Siz və Ramiz Mehdiyev Bill Geytslə Sergey Brina məğlub oldunuz. YAP partiyası isə “Google” qarşısında duruş gətirə bilmədi.
Siz neftodolların xülyasına aldandınız. Ilk baxışda Sizi başa düşmək olar – özününkünləşdirdiyiniz dövlətin ehtiyatında 25 milyard dollar, şəxsi hesablarınızda bundan iki, bəlkə də üç qat çox neftodollarlar piramidası ucalır. Bu qədər pulun və qulun əhatəsində Siz özünüzü dünya ilə bərabər ölçüdə təsəvvür edirsiniz. Bu sınaqdan çıxmaq isə hər oğulun işi deyildi. Afrikadakı Aparteid rejiminin, Iranda Rza Pəhləvinin, Latın Amerikasında Stresnerin, Somosaların, Dokların, Truxilyonun (siyahını çox uzatmaq olar) tarixi səhvindən sığortalanmaq üçün sadəcə dünyaya yeni işıq kimi saçan Avropa dəyərlərinin və bu dəyərlərin bəxş etdiyi azadlığı dərk edib, qəbul edib azərbaycanlılarla paylaşmaq gərək idi.
Azərbaycanlılar – böyük tarixi müsibətlərdən çıxmış, əzilmiş, tapdanmış, hər bir tarixi mərhələdə haqqı əlindən alınmış məzlum millət hər bir halda azadlığa və Avropa dəyərlərinə layiq idi. Bəlkə də gürcülərdən daha çox layiq idi. Ancaq Siz, Ilham Əliyev, Muğam Teatrının açılışında (maraqlıdır niyə məhz Muğam Teatrının açılışında?!) öz siyasi yolunuzu, maliyyə maraqlarınızı, öz ailənizin fərdi xoşbəxtliyini hər şeydən uca tutaraq bəyan etdiniz: “Biz Avropa dəyərlərinə hörmətlə yanaşırıq. Lakin bu dəyərlər bizə yaddır. Bizim öz dəyərlərimiz var”. Sizin heç Avropa dəyərlərinizdən xəbəriniz varmı? Bu universallaşmış dəyərlərin əsaslandığı, bəhrələndiyi sosial-fəlsəfi cərəyanların, Russo və Monteskye, Peyn və Cefferson ideyaları, ensiklopedistlərin idealları, Avropa və Amerika siyasi mədəniyyətinin təşəkkülünə aparan keşməkeşli və tikanlı yollardan, bu ideallar uğrunda həlak olan insanlardan məlumatınız varmı? Oxumusunuzmu? Oxumamısınızsa, çox pis, lakin oxuyub bu cür asanlıqla zərərli fikirlər aşılamaqla öz reputasiyanıza xələl gətirməkdən başqa heç nə etmirsiniz. Müasir və artıq universallaşmış bu dəyərləri Avropanın ən parlaq siyasətçilərindən olmuş Violli Brandtan aydın və lakonik tərzdə ifadə edən olmamışdır: “Azadlıq, Ədalət, Bərabərlik və Həmrəylik”.
Məgər Azadlıq bizim xalqa yaddırmı?
Məgər Ədalət hər bir azərbaycanlıya doğma olan dəyər deyilmi? Məgər bu gün Azərbaycan Qarabağ məsələsində dünyadan ədalət tələb etmirmi?
Məgər bərabərlik kimi (burada marksistlərin təlqin etdiyi sosial bərabərlik deyil, ictimai demokratiya və liberalizm tərəfdarlarının təbliğ etdiyi hüquqi bərabərlikdir) fundamental dəyəri azərbaycanlılar inkar edirmi?
Və nəhayət azadlıq, ədalət və bərabərlik uğrunda müqəddəs mübarizədə həmrəylik tələb olunmurmu? Bəs onda hansı haqla bu dəyərlərin milli məfkurəmizə zidd, xalqımıza yad olduğunu bütün dünyaya elan edirsiniz?
Bəs bu dəyərlərə alternativ hansı dəyərləri təqdim və təklif edə bilərsiniz? Siyasi şiəçiliklə pərdələnmiş ayətullahların Xomeyni dəyərlərini – öz xalqının azadlıq səsini boğub, seçkiləri saxtalaşdırıb, hakimiyyəti qəsb edərək dünyadan təcrid olunmuş Tehranın paniranizm dəyərlərinimi? Bəlkə 5-ci dəfə prezidentliyə öz namizədliyini irəli sürmüş və Tunisi regionun lider dövləti elan etmiş bir prezidentin dəyərlərini? Bəlkə Hüsnü Mübarək və ya Əsədlər kimi hakimiyyəti şəxsi maraqları məngənəsinə çevirmiş diktatorların dəyərlərini? Bəlkə Qərbdən 3-4 əsr geridə qalmış Küveyt ərəb-əmir ictimaiyyətinin riyakar dini dəyərlərini?
Axı Siz nə təklif edirsiniz bu məmləkətə? Bu dəyərlərin fəlsəfi əsaslarını təqdim edə bilərsinizmi? Bəlkə söhbət vaxtı ilə Drezdendə çalışmış uğursuz DTK-çı Vladimir Putinin bəslədiyi suveren demokratiyadan gedir? Ramiz Mehdiyevin cidd-cəhdlə təbliğ etdiyi suveren demokratiyanın Rusiyanı dünyanın xammal əlavəsinə çevirib və Rusiyanın prezidenti Medvedev ölkəsinin iqtisadi, elmi, texnoloji, hərbi-sənaye cəhətdən gerilədiyini, düşdüyü biabırçı geoiqtisadi mövqeyindən pərtlik içində bəhs edir. Rusiya düşdüyü bataqlıqdan yollar axtardığı vəziyyətdə, Ramiz Mehdiyev Surakovun 10 il əvvəl səsləndirdiyi tezisləri bu gün Azərbaycan üçün aktual hesab edir. Medvedev Amerikanın elmi inqilabının Kremniyev ocağının Skolkovada əkizini yaradır, Avropa Birliyi ilə birgə ölkəsinin modernləşməsi üçün yardım proqramlarını hazırlayır, biz isə Putinin başlanğıc erasına qayıdırıq? Budurmu bizim dəyərlər?
Siz Azərbaycanı dünənə də yox, srağagünə qaytarmaq arzusunda bulunursunuz. Və bu rüsvayçı cəhdinizə uğur gətirmək üçün yalançı vətənpərvərlikdən istifadə edib, sadəcə iki tam müstəqil anlayışları – hakimiyyət və vətəni bir nöqtədə birləşdirməklə şəxsi hakimiyyət rejiminizə təhlükə törədən insanların vətənə qarşı çalışdıqlarını da cəmiyyəti inandırmağa çalışırsınız. Totalitar rəhbərlərin klassik düşüncə tərzidir. Həmişə belə olub, bizdən əvvəl də…
Sonda Sizdən bir xahişim var. Eyni zamanda bu həm də dəyərli bir məsləhətdir. Avropa Məhkəməsinin “sarımtıl bükümlə” bağlı qərarından öncə növbəti cinayət işi qaldırmağa ehtiyac qalmır. Qaradağ Rayon Məhkəməsinin növbəti qərarını birbaşa cəzaçəkmə məhkəməsinə göndərə bilərsiniz. Məni də, ədliyyə polisini də, DIN-in müstəntiqlərini və hakimləri də əziyyətə salmağa dəyməz. Stalinin vaxtında bu cür edirdilər. Arzuolunmaz məhkumun cəza müddəti bitəndən sonra bir-iki ay öncə NKVD-nin zabitləri hazır məhkəmə hökmünü birbaşa vaxta da təqdim edirdilər. Inanmırsınızsa, Ramiz Mehdiyevdən soruşun, o, Sizə dəqiq izah edəcək. Ona inanmasanız, Sizə Soljenitsinin “Arxipelaq Qulaq”ını göndərərəm – orada bu mexanizm dəqiq təsvir edilib. “Arxipelaq Qulaq”ı oxumaq olar, bu yaxınlarda Medvedev bu kitabı orta məktəblərin tədris planına əlavə edib.

Bu yazını 29 mart 2006-da yazmıışam. Arxivi qarışdırırdım, qarşıma cıxdı. bir sıra   məsələlər reallaşıbmış artıq :))))

İran İslam Respublikası (Jomhuri-ye Eslami-ye İran)

İran cənub qərbi Asiyada yerləşir. Türkiyə, Azərbaycan,

 Ermənistan, İraq, Pakistan, Əfqanıstan və Türkmənistan

 ilə quru  sərhədləri var. Paytaxtı Tehran şəhəri.

Dövlət dili: Fars dili

Dini lider: Əli Xamneyi

Prezident: Mahmud Əhmədinecat

Ərazisi: 1.648.195 km­­­² (dünyada 17-ci)

              Iran ərazisinin  53% səhradır.

             Şımalda Kavir  ve  cənubda Lut səhrası.

Əhalisi: 69.018.924 (dünyada 18-ci

Pul vahidi: Rial: 8.650 : 1$

 Etnik tərkibi

İran əhalisinin etnik tərkibi haqda rəsmi məlumatlar mövcud deyil.

 Əksər araşdırmalılara görə ilk sırada Farslar (51%), ikinci sırada

Azəri Türkləridir(24%). 5-7% Gilaki – Mazandarani və Kürdlər,

 3 – 4% Türkmən (Türkmənistanla sərhəddə), Ərəb (xüsusən də Fars

 Körfəzi sahili boyu ərazilərdə) və belucilər (Pakistanla sərhəddə),

 2 – 3% Lur və Qaşqay ( Şirazda yaşayan köçəri Türk tayfası)

 və bir ovuc da Erməni (1%) .

            Dini tərkibi:

İslam – Şiə 90%, Sünni 9%.

                                   Zərdüşt, Behayi və Digərləri 1%

ƏSAS ŞƏHƏRLƏRİ

Tehran: 12.7 milyon

                                   Məşhəd: 3.9 milyon

İsfahan: 3.2 milyon

Təbriz: 2.1 milyon

Şiraz: 2 milyon

İRAN + URAN = VİRAN

Dünyada baş verən böyük dəyişikliklər ABŞ-ı yeganə super güc halına gətirib. ABŞ da, öz növbəsində dünyanın hakimi olma hədəfini reallaşdırmaq iddiasını, dəyişən dəyərlərə görə qlobal və regional siyasətlər tətbiq etməklə ortaya qoymaqdadır. Artıq planetin heç bir məsələsi ABŞ-ın müdaxiləsi olmadan həll edilə bilməyəcək vəziyyətdədir. Bütün bunların nəticəsi kimi  təkqütblü dünyanın lideri sifəti ilə ABŞ, idarə etdiyi dünya və regional siyasətləri, xüsusilə də 11 sentyabr hadisəsindən sonra Əfqanıstana, ondan sonra Əfqanıstandan fərqli olaraq yetərli beynəlxalq dəstək almadan İraqa etdiyi hərbi müdaxilə ilə birlikdə “hegemoniyadan imperatorluğa” doğru dəyişməyə başlamışdır. Bu imperatorluq anlayışına, ABŞ-ın “yeni təhlükəsizlik strategiyası” çərçivəsindəki proqnozları və atdığı addımları da əlavə etsək, üstəlik ilk başlarda Rusiya və Çinin susqunluğundan da istifadə edərək bu regiona bir daha çıxmamaq şərtilə yerləşmək fürsətini qazandığını və məlum “Avrasiyanın fəthi” (Böyük Orta Şərq Planı) planını da işə saldığını nəzərə alsaq yaxın gələcəkdə ABŞ-ın özünün də bu termindən xoşu gəlməyə başlayacağını söyləmək olar.

ABŞ-ın bu böyük məqsədləri və niyyətləri BÖYÜK ORTA ŞƏRQ PLANI deyilən tərkibində nəyin olduğu isə heç kimə məlum olmayan termin – layihənin arxasında gizlidir.
Bu layihə özündə nəyi---hansı strategiyanı, hansı taktiki gedişləri  ehtiva edir?  (məşhur xarici ekspertlərin birindən bu layihənin nə olduğu haqda soruşublar, o isə cavabında deyib: bunu heç Ağ evdə bilmirlər, mən haradan bilim).

  Layihənin fəlsəfəsində geniş bir siyasətin olduğu,keçmişdən qaynaqlandığı və hətta daha öncə müəyyən edilən bir strategiya ilə yenidən aktuallaşdırıldığı haqda çoxlu rəylər mövcuddur. ABŞ tərəfindən ortaya atılan və dünyanı nəzarət altına almağı hədəfləyən bu konsepsiyanın iki əsas məqsədinin olduğu qeyd edilir: 1. Enerji qaynaqları və bunun nəqli yollarını nəzarətə götürmək; 2. Terror, narkoticarət, silah qaçaqmalçılığı, kütləvi miqrasiya hərəkətləri və kütləvi qırğın silahlarının (nüvə) yayılması kimi təhdid faktorlarının qaynaqlandığı  region olaraq qəbul edilən Orta Şərq, Afrika və Avrasya qovşağı ölkələrinə demokratiya, dünyəvi dövlət sistemi, sərbəst ticarət və azadlıq gətirib, bu ölkələrin qərb dünyasına inteqrasiyasını təmin etməklə daha effektli nəzarət imkanı əldə etməkdir. ABŞ, məhz bu yolla özünə, İsrailə və “Azad Dünya”ya olan təhdidin qarşısını almağı düşünür.

Bu layihə hələ Bill Klintonun zamanında iqtisadi əlaqə, sosial və mədəni yolla təsir göstərərək regionu nəzarət altına almağı hədəfləyən “yumşaq” bir strategiya ilə, oğul Buşun zamanında isə (11 sentyabr hadisəsinin də təsiri ilə) “güc diplomatiyası” strategiyası şəklində tətbiq edilməyə başlanılıb. Layihənin çərçivəsinə Tunis, Əlcəzair, Liviya, Misir, Sudan, Səudiyyə Ərəbistanı, Körfəz ölkələri, İsrail, Livan, İordaniya, Suriya, İraq, İran, Türkiyə, Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan, Orta Asiya ölkələri, Pakistan, Əfqanıstan və Banqladeş aiddir. Sənəd əsasən müsəlman ölkələrini əhatə edir və demokratikləşməni ön planda tutur.

Əslində isə bu konsepsiyasının daha keçmişə aid olduğu, həm də başlanğıcda İngiltərə, (imperiyaların neft siyasəti dövrü, XX əsrin əvvəlləri) daha sonra İsrail layihəsi olduğu müxtəlif siyasi mərkəzlər tərəfindən ifadə edilməklə bərabər, layihənin bugünkü şəkli ilə  ABŞ layihəsi olduğu hər kəsə məlumdur. Bu konsepsiyanın soyuq savaşın sona çatmasından az sonra, qeyri-müəyyənliyin və risklərin artdığı və beynəlxalq sistemdəki güc balansının pozulduğu, asimmetrik güclərin həm beynəlxalq, həm də regional müstəvidə mübarizə vasitəsi olaraq antiterror siyasətini prioritetə çevirdiyi dövrdən etibarən aydınlaşmağa, bir müddət sonra da tətbiq edilməyə başlanıldığı qeyd olunur. Bu başlanğıc 11 sentyabr sonrası Əfqanıstan əməliyyatı ilə daha da aydın görünür. Bu siyasətin davamı olaraq ABŞ Orta Şərqdə İraqı hərbi müdaxilə üçün ən uyğun ölkə kimi dəyərləndirib, bu ölkəni özü üçün plasdarm vəziyyətinə gətirdikdən sonra İran, Suriya və Əfqanıstana müdaxiləsi zamanı münasibətləri zəifləmiş Səudiyyə Ərəbistanını da tam təsir altına ala biləcəyinə əmindir. Şimali Afrika ölkələrindən isə münasibətləri ən gərgin olanı Liviya haqda da bir sıra tədbirlər ABŞ-ın gündəliyindədir.

İranın nüvə texnologiyasını inkişaf etdirməsini istəməyən və “şər üçbucağı” çərçivəsinə əsaslanaraq İranı nüvə silahı istehsal etməkdə günahlandıran ABŞ-ın istədiyi, ilkin mərhələdə nüvə dosyesinin  BMT TŞ-na göndərilməsi və İrana embarqo tətbiq edilməsinə nail olmaqdan ibarətdir. İranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqda Müqavilədəki hüquqları çərçivəsində nüvə enerjisi fəaliyyətini davam etdirmə haqqına sahib olduğu reallıq kimi qəbul olunsa da, azad dünyanın ictimai rəyi İranın nüvə texnologiyasını inkişaf etdirmə fəaliyyətini dayandırması və beynəlxalq ictimaiyyətdə inam yaratmadan uranın zənginləşdirilməsi proqramına öz ölkəsi daxilində davam etməməsi şəklində qəti və birmənalıdır. Sənaye sahəsində uranın zənginləşdirilməsi proqramını təxirə salacağını, amma tədqiqat məqsədli (aşağı səviyyəli) uranın zənginləşdirilməsi proqramını davam etdirəcəyini açıqlayan İranın nüvə dosyesinin BMT TŞ-də müzakirə edilməsinə 8 mart 2006 tarixində qərar verilmişdir. Hər nə qədər insiativ TŞ-yə verilmişdirsə də, ümumi qənaət məsələnin diplomatik üsullarla həll edilməsi şəklindədir.

Vaşinqtonun İrana (İranın Vaşinqtona bir az da artıq) nifrət etdiyi hər kəsin məlumudur. ABŞ 11 sentyabrdan sonra hər fürsətdə İranı hədələdi. İrana silahlı müdaxilənin hər an ola biləcəyini dəfələrlə söylədi, İran xalqını rejimə qarşı üsyana çağırdı və s. Birbaşa Prezident Buş, Dövlət Katibi, Müdafiə Naziri açıq şəkildə İranı hədəf göstərdi, “şər üçbucağının” əsas halqası elan etdi. Bütün bu xəbərdarlıqlara və hədələrə rəğmən ABŞ-ın İranı vurması ehtimalı bir çox ekspertlər tərəfindən elə də ciddiyə alınmadı. Səbəb kimi İraqdakı uğursuzluq göstərilir. Buşun İraqda ikinci Vyetnamı yaşadığı və İrana hücum etməyə cəsarəti çatmayacağı iddia edilir. Amma nə Amerikanın İraqdakı varlığı təkcə Buşun siyasətidir, nə də İraqdakı uğursuzluq İrana müdaxiləyə mane ola bilər. Çünki ABŞ-ın İraq və İranın da daxil olduğu Orta Şərq siyasəti II dünya müharibəsindən sonra hər hansı ciddi dəyişikliyə uğramamışdır. Üslubdakı dəyişikliyə baxmayaraq Buşun İraq, İran, Suriya siyasəti Karterdən Klintona qədər heç bir prezidentin təməl hədəfləri ilə ziddiyyət təşkil etməmişdir. Hər zaman əsas məqsəd bölgəyə hərbi bazalar yerləşdirmək olmuşdur. Bütün dünyada 700-dən artıq (məlum olan) hərbi bazası olan ABŞ üçün Bəsrə Körfəzi ən vacib bölgələrdən biridir. Körfəz savaşından əvvəl ABŞ-ın bu regionda hərbi bazası olmayan iki ölkə vardı; İraq və İran... İndi ABŞ-ın İraqda hərbi bazası var. Bu, İran üçün də ipucu verir.

SINAQDAN KEÇMİŞ TAKTİKA

ABŞ hərbi əməliyyatları daha çox kiçik və müdafiəsi zəif ölkələrə tətbiq edir. İlkin hədəf ölkənin müdafiə sistemini və iqtisadiyyatını çökdürməkdir. II dünya müharibəsindən sonra Hondurasdan İraqa qədər bütün əməliyyatlar bu cür nümunələrlə doludur. Vyetnamı “iş qəzası” saymaq olar. Bu səbəbdən İrana ani bir müdaxilə və işğal gözləmək doğru deyildir. Amma ABŞ-ın bu yola baş vurmayacağı İrana hərbi müdaxilə etməyəcəyi mənasına da gəlmir. Əslində İran, İran – İraq müharibəsindən bəri “Kontrollu müdaxilə” altındadır. Müharibədə Səddamı dəstəkləyən, ona kəşfiyyat məlumatından tutmuş, silaha qədər hər cür yardım edən ABŞ bununla İranın müdafiə sistemini və iqtisadiyyatına zərbə vurub. Əgər İran İraqla savaş etmiş olmasaydı, indi müəyyən mənada, bəlkə də güclü bir İrandan danışmaq olardı. Eyni taleni İraqda yaşadı. Əvvəl İranla savaşda zəifləyən İraq ardından borc bataqlığına saplandı və Körfəz savaşında ilkin olaraq hava qüvvələri məhv edildi. 1990-cı illərin sonuna qədər ata Buş və Klinton mütəmadi olaraq İraqı havadan bombaladılar. Embarqo öz işini gördü. Hətta ehtiyat hissələri çatışmazlığından  zirehli texnikalar belə metalloma çevrildi. Beləliklə 2003 savaşına Səddam demək olar ki, “dayandoldurumla” başladı.

Bu çərçivədə önümüzdəki günlərdə İranı köçdürmə əməliyyatları sürətlənəcəkdir, ara-sıra bu əməliyyatlara od-alov da əlavə oluna bilər; hava hücumu, bəzi təsislərin vurulması, İranın Körfəzdəki iqtisadi maraqlarına zərbə vurulması və gözlənilən bir embarqo ABŞ-ın İran dəftərində ilk səhifədə yer alır. Xüsusilə də beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəkləyəcəyi embarqo İrana ölümcül zərbələr vuracaqdır.

YENİ TAKTİKA

Az əvvəl söylədiyimiz kimi ABŞ-ın İran əməliyyatı çoxdan başlayıb və yaxın müddətdə diplomatik yollarla və silahlı müdaxilə ilə davam edəcək. Nə zamana qədər davam edəcək? İran ABŞ-ın “Qlobal İstəyinə” itaət edənə, ən azından meydan oxumasına son verənə qədər. ABŞ İranı köçdürmə əməliyyatına davam edərkən, son zərbəni vurmaqda üç müxtəlif taktiki gedişə sahibdir.

1. İsrail – İran qarşıdurması; ABŞ regional münaqişələrdə heç bir zaman İsraili önə vermədi, İsraili təhdid edən ölkələri şəxsən özü cəzalandırdı. İraq və Livan bunun bariz nümunələridir. Çünki 1970-ci illərdə qətiləşdiyi kimi ABŞ prezidentləri regiondakı əsas xarici siyasət prioritetləri arasında  İsrailin təhlükəsizliyini də sayırlar. Bu səbəbdən ABŞ-ın İsrailin arxasında İrana müdaxiləsi istisnadır.

2. ABŞ-ın birbaşa müdaxiləsi; İraq savaşına bənzər  universal işğalla bitəcək bir savaşı İranda qısa müddətdə gözləmək qeyri ciddilik olar. Bunun yerinə Körfəzdən, Hind Okeanından, Aralıq Dənizindən hava hücumu və məhdud əsgəri müdaxilə üstün ehtimaldır.

3. İranın qonşu ölkələrlə savaşması; ABŞ nə zaman bir düşmənlə qarşılaşsa, o düşmənin düşməni ortaya çıxar və savaş fərqli şəkil alar. 1979 İran İnqilabından sonra ABŞ-ın ən böyük ehtiyacı İranı zəiflədəcək savaş idi. İraq bu vəzifəni öz üzərinə götürdü. Ancaq bugünkü tabloda İranla müharibəyə girəcəyi qonşuları arasında İraq, Türkmənistan, Hindistan və Ermənistan çeşidli səbəblərdən İranla savaşacaq vəziyyətdə deyillər. Mövcud tabloda ən uyğun namizəd Türkiyədir. İran – İraq müharibəsi bənzəri savaşı kimsə ehtimal etməsə də, Türkiyə və İranı daha fərqli formatlarda qarşı-qarşı gətirmək mümkündür. İranın Azərbaycanla olan problemləri (İranın Azərbaycanın hava sahəsinə müdaxiləsi zamanı Türkiyənin həssaslığını (əlbəttə ABŞ-ın xeyir-duası ilə) hamı xatırlayır.), İranın silahlanması, İranın radikal islamçılığı, kürd problemi və indi "ola bilməz" kimi görünən hansısa səbəbdən yarana biləcək "Hizbullah" faktı, iki ölkəni qarşı-qaşıya gətirəcək potensiala sahibdir. İrandakı mövcud rejim də bu qarşıdurmanı asanlaşdıra bilər. NATO üzvü Türkiyə ilə bütün dünyanın şübhə ilə baxdığı İranın mübarizəsində İranı hər mənada zəiflədəcək çox sayda üsul və səbəb ortaya çıxa bilər.

İRANIN “ANTİ – İRAN SİYASƏTİ”

            Əhmədinecatın prezident seçilməsinə, bəlkə də ən çox sevinən ABŞ olmuşdur. Əhmədinecat ikinci Xumeyni olmaq arzusuyla elə emosional açıqlamalar verməkdədir ki, İranı ictimai rəydə ABŞ-ın istədiyi müstəviyə çəkmək heç də çətin olmayacaq. Əhmədinecatın nüvə proqramında israr etməsi, ABŞ və İsraili təhdid etməsi dünya tərəfindən bəlkə də,anlayışla qarşılanardı, onsuzda İran bu tip bəyanatları illərdir verir. Ancaq HOLOKOSTUN (Yəhudi Soyqırımı) olmadığını söyləmək, topu Almaniya və Avstriya kimi Avropa ölkələrinə atmaq bardağı daşıran son damlalar oldu. Ən çox ehtiyac duyduğu zaman İran Avropanı itirdi. İsrailin Avropaya köçürülməsi fantaziyalarını bütün dünya ilə bölüşmək kimi gicbəsərliyin ardından Rusiya və Çindən də BMT TŞ xəbərdarlığını dəstəkləmək qərarları gəldi. İranın bu xətası əsl “anti – İran ” töhfəsi oldu. Tehran Avropa ilə ABŞ-ın bircə olduğu heç bir məsələdə Rusiya və Çinin onlara qarşı çıxmayacağını anlaya bilmədi. Çünki həm Rusiya, həm də Çin iqtisadi baxımdan Qərb sərmayəsinə həyati mənada bağlıdırlar. İranın ikinci xətası isə Almaniyada Angela Merkelin iqtidara gəlməsini nəzərə almamasıdır. Bir çox məsələlərdə Buşla eyni mövqeni bölüşən Merkel İranın Avropaya aid bəyanlarına ən az Buş qədər sərt cavablar verir. Merkelə görə İran Avropaya təhdiddir və təhdidlə necə mübarizə aparılacağına Avropa ABŞ-la bircə qərar verəcəkdir. ABŞ-a yaxınlaşan Almaniyanın Rusiya və Çin üzərində də təsirli olacağı şübhəsizdir. Hansı ki, Merkel son olaraq Putini İrana təzyiq etmək üçün Avropa və ABŞ-la bir olmağa çağırıb. ABŞ-a yaxınlaşan Almaniyadan sonra Fransanın İran məsələsində təkbaşına böyük güclərə Avropada “müxalifətçilik” etməsi isə çətin məsələdir. Onsuzda Əhmədinecatlı İranı müdafiə etmək heç bir ölkə üçün asan olmayacaqdır. Demək mümkündür ki, İrana ən böyük təhdid, əvvəllər passiv təhdid olan rejim və nüvə məsələsini də aktivləşdirən “Əhmədinecat, nüvə və rejim”dir.

ELMAN  FƏTTAH

SONRAKI YAZILAR:

1.      İRAN NÜVƏ PROGRAMRAMINI dƏYƏRlƏndirmƏ HESABATI

2.      Iranin 18 illik gizli fəaliyyəti

3.      iranın nüvə proqramı tarixi

4.      nüvə silahına sahib ölkələrin təsnifatı

5.      bəzi ölkələrin iranla bağlı böhran zamanı mövqelərini müəyyənləşdirəcək faktorlar

6.      müharibə başlarsa.

GÜNDƏM

K   O   R   E   Y   A

Ş ə r h s i z . . . . .

Cənub

Şimal

tesnifat	Şimal	Cənub
ƏHALİ	24.000000	49.000000
Hakimiyyət dəyişikliyi	3 dəfə (atadan oğula)	38 dəfə  (gədə-güdəyə)
Siyasi partiyalar	1 (bütün ölkədə)	8  (parlamentdə)
ÜDM	22 mld $	1.540 mld $
Illik büdcə (2011)	5,7 mld $	267 mld $
Müddətli hərbi xidmət	8 il	1,10 il
işsizlik	40%	3%
Adambaşına düşən bir günlük gəlir (düyü kq)	0,6 kq	48 kq
Ali məktəblərin sayı	22	137
Həbsxanadakı məhbuslar	150-200 min nəfər (7-9%)	49 min nəfər (0,1%)
Silahli qüvvələr	1,190 mln nəfər	653 min nəfər
Uzun ömürlülük	60 yaş	81 yaş
Metro st.	17	314
Avtomobil ist (illik)	4000	3,510 mln.
Ixracat	3,4 mld $	364 mld $

Mənbə: “vokruq sveta” aprel nömrəsi